Zastrzeżenie: teksty mają charakter informacyjny i edukacyjny, nie stanowią porady prawnej w indywidualnej sprawie. Stan prawny: wrzesień 2026 roku.
Swoboda testowania pozwala rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci w zasadzie dowolnie. Prawo chroni jednak najbliższych spadkodawcy przed ich całkowitym pominięciem. Służy temu zachowek, czyli roszczenie pieniężne przysługujące osobom, które w przypadku braku testamentu dziedziczyłyby z ustawy, a zostały pominięte lub otrzymały mniej, niż wynosi należna im część. Poniżej wyjaśniamy, komu przysługuje zachowek, ile wynosi i jak się go dochodzi.
Czym jest zachowek?
Zachowek to przewidziana w Kodeksie cywilnym ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy. Nie jest to udział w konkretnych rzeczach ze spadku, lecz roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniędzy. Uprawniony może domagać się jej od osób, które nabyły majątek po zmarłym, przede wszystkim od spadkobierców, a w pewnych sytuacjach także od obdarowanych za życia spadkodawcy.
Komu przysługuje zachowek?
Prawo do zachowku mają wyłącznie najbliżsi, którzy dziedziczyłyby z ustawy, gdyby nie było testamentu: zstępni spadkodawcy (dzieci, a jeśli one nie dożyły, wnuki), małżonek oraz rodzice. Rodzice mają prawo do zachowku tylko wtedy, gdy w danej sytuacji byliby powołani do dziedziczenia ustawowego. Zachowek nie przysługuje natomiast dalszym krewnym, na przykład rodzeństwu spadkodawcy.
Ile wynosi zachowek?
Wysokość zachowku zależy od tego, jaki udział przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym. Co do zasady zachowek wynosi połowę wartości tego udziału. Jeżeli jednak uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek jest wyższy i wynosi dwie trzecie wartości udziału ustawowego. Podstawę wyliczenia jest zatem najpierw ustalenie, ile dana osoba odziedziczyłaby, gdyby spadkodawca nie sporządził testamentu.
Jak obliczyć zachowek?
Obliczenie zachowku przebiega w kilku krokach. Najpierw ustala się tak zwany substrat zachowku, czyli czystą wartość spadku (aktywa pomniejszone o długi spadkowe), a następnie dolicza się do niej wartość niektórych darowizn i zapisów windykacyjnych dokonanych przez spadkodawę. Od tak ustalonej podstawy oblicza się udział, jaki przypadłby uprawnionemu z ustawy, a potem połowę lub dwie trzecie tego udziału. Nie wszystkie darowizny się dolicza, pomija się między innymi drobne, zwyczajowo przyjęte darowizny oraz wobec osób niebędących spadkobiercami ani uprawnionymi do zachowku, darowizny sprzed więcej niż dziesięciu lat, licząc od śmierci spadkodawcy. Granica czasowa oddzielająca darowizny doliczalne od darowizn nie podlegających doliczeniu na substrat zachowku, znajduje zatem zastosowanie tylko wobec „obcych” obdarowanych, natomiast w przypadku dokonania darowizny na rzecz „bliskiego”, tzn. osoby będącej spadkobiercą lub uprawnionej do zachowku, limit ten nie działa, co oznacza konieczność doliczenia także dawniejszych darowizn.
To właśnie doliczanie i rozliczanie darowizn bywa najbardziej złożone i wymaga starannej analizy.
Od kogo i w jakim terminie można dochodzić zachowku?
W pierwszej kolejności zachowek płacą spadkobiercy. Jeżeli uprawniony nie może uzyskać go od nich, na przykład dlatego, że majątek został wcześniej rozdysponowany darowiznami, może kierować roszczenie także do obdarowanych. Roszczenie o zachowek w zależności od stanu faktycznego, przedawnia się z upływem pięciu lat licząc od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy albo od chwili ogłoszenia testamentu. Pomimo relatywnie długiego okresu na dochodzenie zachowku, z praktyki prowadzonych spraw nie warto z tym zwlekać.
Kiedy zachowek nie przysługuje?
Istnieją sytuacje, w których prawo do zachowku wygasa lub go nie ma:
- wydziedziczenie, spadkodawca może w testamencie pozbawić zachowku najbliższego, ale tylko z przyczyn wskazanych w ustawie i po ich wskazaniu w testamencie,
- zrzeczenie się dziedziczenia, zawarte za życia spadkodawcy w formie umowy notarialnej,
- uznanie za niegodnego dziedziczenia, orzekane przez sąd w wyjątkowych sytuacjach,
- odrzucenie spadku, które co do zasady traktuje spadkobiercę tak, jakby nie dożył otwarcia spadku.
W szczególnych okolicznościach wysokość zachowku bywa też miarkowana z powołaniem na zasady współżycia społecznego, jednak sądy stosują to wyjątkowo.
Najczęstsze pytania
Czy zachowek to część majątku, czy pieniądze?
Zachowek to roszczenie pieniężne. Uprawniony nie może żądać wydania konkretnych rzeczy ze spadku, lecz zapłaty odpowiedniej sumy.
Czy wnuki mogą żądać zachowku?
Tak, jeżeli dziedziczyłyby z ustawy, na przykład, gdy ich rodzic (dziecko spadkodawcy) nie dożył otwarcia spadku.
Ile mam czasu na dochodzenie zachowku?
Roszczenie przedawnia się po pięciu latach, licząc od otwarcia spadku, czyli od śmierci spadkodawcy albo od chwili ogłoszenia testamentu.
Sprawa o zachowek w Twojej rodzinie?
Sprawy o zachowek bywają emocjonalne i skomplikowane rachunkowo, zwłaszcza gdy w grę wchodzą wcześniejsze darowizny. Nasza kancelaria w Lesznie pomaga zarówno osobom dochodzącym zachowku, jaj� i spadkobiercom/obdarowanym, od których zapłaty się żąda: wyliczamy należną kwotę, prowadzimy negocjacje i reprezentujemy klientów w sądzie. Skontaktuj się z nami, aby ocenić swoją sytuację. Zobacz też: prawo spadkowe w Lesznie.